Peribacası nedir, nasıl oluşur?

Peri bacaları (Paşabağ vadisi - Kapadokya)

Peribacası, farklı sertlikteki kaya tabakalarının dış etkenlerle aşınması sonucunda oluşan, genellikle konik veya sütun biçiminde, üst kısmında daha sert bir kaya parçası bulunan doğal kaya oluşumudur. Peribacaları, özellikle volkanik kökenli tüf ve benzeri yumuşak kayaçların, bunların üzerinde veya içinde bulunan daha dayanıklı kayaçlarla birlikte bulunduğu alanlarda gelişir. Oluşumda başlıca sel suları, yağmur, rüzgar ve sıcaklık değişimleri etkili olur. Volkanik tüfler, volkanik patlamalar sırasında havaya saçılan kül ve kaya parçalarının birikmesi ve zamanla sıkışıp taşlaşmasıyla meydana gelen, aşınmaya görece dirençsiz kayaçlardır. Bu yumuşak tabakaların yüzeyi yarıklar ve akış kanalları oluşturarak aşınmaya başladığında, su ve rüzgar kayaçları zaman içinde parçalayıp taşır. Ancak yumuşak tabakanın üzerinde veya içinde bulunan daha sert kayaç parçaları çevresindeki malzemeye göre daha yavaş aşınır. Bu dayanıklı kaya parçası, altında kalan tüfü bir süre koruyarak çevresindeki yumuşak kayaçların daha hızlı aşınmasına neden olur. Böylece korunan bölüm yükselirken çevresi oyulur ve sütun ya da koni biçimli bir kaya gövdesi ortaya çıkar.

Peribacası oluşumu

Peribacasının oluşumu tek bir aşamada gerçekleşmez; uzun süreli aşınma ve erozyon sonucunda şekillenir. Önce yumuşak volkanik kayaçlarda yağmur ve yüzey akışlarıyla küçük yarıntılar meydana gelir. Bu yarıntılar zamanla derinleşerek kaya yüzeyini birbirinden ayrılan sırt ve sütunlara böler. Daha sert kayaç parçalarının altında kalan bölümler, üzerlerinde koruyucu bir örtü bulunmayan bölümlere göre daha yavaş aşınır. Sert kaya parçası, yani peribacasının şapkası, altındaki yumuşak kayaç bölümünü doğrudan yağmur ve yüzey akışından kısmen korur. Çevredeki korunmasız kayaçlar aşınarak uzaklaştırıldıkça şapkanın altında kalan gövde belirginleşir ve peribacası görünümünü kazanır. Şapkanın zamanla çatlayarak düşmesiyle alttaki yumuşak kayaç daha hızlı aşınmaya başlar ve peribacası giderek küçülür, sonunda tamamen ortadan kalkabilir. Bu nedenle peribacaları sürekli değişen jeomorfolojik oluşumlardır. Türkiye'de özellikle Kapadokya çevresinde yaygın olarak görülür; Nevşehir, Ürgüp, Göreme ve Avanos çevresindeki vadiler, volkanik tüflerin aşınmasıyla oluşmuş çok sayıda peribacasına sahiptir. Peribacalarının biçimi, büyüklüğü ve gelişme derecesi; kayaçların sertlik farkına, tabakaların yapısına, yağış ve yüzey akışına, eğime ve uzun süreli erozyon koşullarına bağlı olarak değişir.