Zaç ve zaç yağı nedir?

Zaç

Zaç, kimya ve zanaat dilinde, hidratlı demir sülfat bileşiğinin geleneksel adıdır. Kimyasal formülü FeSO₄·7H₂O olan bu madde, halk arasında daha çok "yeşil zaç" adıyla da bilinir. Doğada mineral hâlinde bulunabildiği gibi, demir içeren maddelerin oksitlenmesi sonucunda da elde edilebilir. Açık yeşil renkli kristaller şeklinde görülen zaç, suda kolayca çözünebilen bir tuzdur. Tarih boyunca deri tabaklamada, kumaş boyamada, mürekkep yapımında ve tarımda gübre katkısı olarak yaygın biçimde kullanılmıştır. Özellikle eski dönemlerde mürekkep üretiminde önemli bir yere sahip olmuş, "demir-gallus mürekkebi"nin temel bileşenlerinden biri olarak görev yapmıştır. Günümüzde ise demir eksikliğini gidermeye yönelik tarımsal uygulamalarda, su arıtma işlemlerinde ve bazı endüstriyel kimyasal süreçlerde kullanılmaya devam etmektedir. Bu özellikleri nedeniyle zaç, hem geleneksel zanaatlarda hem de modern kimya uygulamalarında önemli bir ara madde niteliği taşır.

Zaç yağı ise zanaatçılar arasında sülfürik asit için kullanılan tarihî bir addır. Derişik ve saf hâlde iken yağlı görünümlü, saydam ve renksiz bir sıvıdır. Yoğunluğu suyun yaklaşık iki katı olup oldukça aşındırıcı ve güçlü bir asittir. "Yağ" olarak adlandırılmasının nedeni, sıvının akışkan fakat yoğun ve yağ benzeri yapıya sahip olmasıdır. Zaç yağı özellikle kuyumculukta rafine işlemlerinde önemli rol oynar; derişik hâli sıcakken gümüşü etkili biçimde çözerek saf altının ayrıştırılmasını sağlar. Bunun yanında boya sanayinde, metal yüzeylerin temizlenmesinde, akü üretiminde ve çeşitli patlayıcı maddelerin yapımında da kullanılır. Çok kuvvetli bir kimyasal olduğundan ciltle temasında ciddi yanıklara yol açabilir ve suyla karıştırılırken büyük ısı açığa çıkarır. Bu nedenle zaç yağı ile çalışılırken dikkatli olunması, uygun güvenlik önlemlerinin alınması zorunludur. Hem tarihsel hem de endüstriyel bakımdan sülfürik asit, kimya dünyasının en temel ve en yaygın kullanılan maddelerinden biridir.