Al nedir, ne demektir? Al ile ilgili atasözleri, deyimler ve anlamları

al (I)

1. Kızıl alev rengi, kan rengi, narçiçeği rengi, kızıl, parlak kırmızı: Her rengi istemez, gönlümüz şimdi aldadır. (Y. K. Beyatlı)
2. [At donu (at rengi)] Dorunun açığı: Al bir ata binmişti, al. (F. H. Dağlarca)
3. Yüze sürülen pembe boya, allık, düzgün: Gözüne sürme çekmiş, yüzüne al sürmüş.

Al Bayrak

• Al bayrak (sancak): Türk bayrağı, Bayrağımız.
• Albastı: Doğum sırasında temizliğe dikkat edilmemesi yüzünden lohusanın (yeni doğum yapmış kadının) tutulduğu ateşli hastalık.
• Al duvak: Eskiden gelinlerin yüzüne örtülen, kenarları sırma işlemeli kırmızı duvak.

al (II)

1. Aldatma işi, dolap, düzen: İstanbul, insanı kendi haline bırakmaz, zorlar, büyüler, binbir al ile ta içine işleyip ille de kendi düşüne sürükler. (İlgili cümle kaynağı: N. Ataç)

• Al etmek: Aldatmak, oyuna getirmek: Dedim lebin şeker midir, bal mıdır? / Dedi bana edeceğin al mıdır? (Gevheri)
• Ala düşmek: Tuzağa düşmek, aldatılmak: Ahmet beni ala düşürdü.

Al (III)

1. (kimya) Alüminyum elementinin simgesi.

Al ile ilgili deyimler ve anlamları

İçinde "al" kelimesi geçen deyimler, açıklamaları ve örnek cümleler:

• Al al olmak: Pençe pençe kızarmak, kıpkırmızı olmak: O gül yüzlü, bu soruma alındı ve yüzü al al oldu. (S. Murad)
• Al bağlamak: (Eskiden genellikle kadınlarda) Fesin, başlığı üzerine al yazma sararak mutluluğunu ve sevincini belli etmek: Al bağlarım divanına dururum. (Karacaoğlan)
• (Loğusayı) Al basmak: (Loğusa) Albastı hastalığına uğramak: Yanıbaşıma bir süpürge olsun koymamışlar. Al basmış da nasıl basmış? Bilemiyorum. (H. R. Gürpınar)
• Al giymedim ki alınayım: Bir kimsenin, belirli bir durumda alınganlık göstermesi için herhangi bir neden olmadığını belirtmek amacıyla kullandığı söz.
• Al kanlara boyanmak:
  1. Yaralanmak: Çok gaziler al kanlara boyandı / Gökte melek yerde insan beğendi (Ş. Elçin)
  2. Şehit olmak: Eşlerinden ayrıldı kara gözlü ceylanlarım; / Al kanlara boyandı kumral saçlı arslanlarım (M. E. Yurdakul)
  3. Vurularak ölmek: Günahsız insanlar, yaşlı-genç, çoluk-çocuk al kanlara boyandı. Yüreklere ateş açıldı. (Y. Aslan)
• Al kiraz üstüne kar yağmış: Düşünülmeyen, beklenilmeyen şeylerin de olabileceğini anlatan bir söz.
• Al yakışırken, el bakışırken (Giydiği yakışırken eller bakışırken): "Gençken, güzelken" anlamında kullanılan bir söz: Allar yakışırken, eller bakışırken baş göz edeceksin kızı! Yirmisini aştıktan sonra dul adam harcı olur gayri (N. Yeğinboğalı). Giydiği yakışırken, eller bakışırken, evlenmeye baksın, daha sonra evde kalır. (A. Püsküllüoğlu)
• Alı al moru mor: Yüzü telaş ya da coşkudan kıpkırmızı olmuş: Neden bırakacakmışım, bak kız ne hale girdi, alı al moru mor. (A. Rasim)
• Alı alına, moru moruna:
  1. Heyecan ve telâştan yüzü kıpkırmızı olmuş: Bunları duyan ana ile kızın alı alına moru moruna karışmış. (O. Tansel)
  2. Sağlıklı, kanlı canlı: Çam yarması gibi alı alına, moru moruna yakışıklı bir delikanlı; mum gibi paltosu, beyaz ipek boyun atkısıyla gerçekten moda gazetesi resimleri gibi bir insan olmuş. (R. N. Güntekin)
• Alı sat doru al: Doru atın daha değerli, daha makbul olmasından kinaye, değersizi bırakıp değerliye bakmak gerektiğini anlatmak için söylenir.

Al ile ilgili atasözleri ve anlamları

İçinde "al" sözcüğü geçen atasözleri ve açıklamaları:
( * yaygın bilinen )

• Al da giyer yaraşır, şal da giyer yaraşır: Bazı insanların ne giyerse giysin yakıştıracak bir görünüme ve zarafete sahip olduğunu ifade eder. Kişi, hem sade hem gösterişli giysileri üzerinde taşıyabildiği için her hâliyle güzel görünür.
• Al elmaya taş atan çok olur*: Değerli kimselere çatarak, onlara saldırarak bundan ün ve çıkar sağlamayı amaçlayan insanlar az değildir.
• Al giyen aldanmaz: Kırmızı rengin sıcak ve dikkat çekici bir ton olduğunu ifade eder. Kırmızı giysi, genellikle kişiye yakışır ve çevresindekilerin ilgisini çeker.
• Al giyen alınır*:
  1. Göz alıcı giysi giyen güzele hemen istekli çıkar
  2. Bir işin yapılışıyla uzaktan bile olsa ilgisi bulunan kimse, o iş üzerindeki eleştirileri üzerine alır.
• Al giyen alınır, mor giyen salınır: Giyilen renklerin insanın duruşuna ve algılanışına etkisini anlatır. Kırmızı giysi dikkat çeker ve sahiplenilmeye işaret ederken, mor giysi daha asil ve serbest bir tavrı simgeler.
• Al (kırmızı) gömlek gizlenemez*: Çevrenin dikkatini çekecek işler gizli kalamaz.
• Al kiraz üstüne kar yağar*: Umulmadık, beklenmedik, olanaksız gibi görünen şeyler de olabilir (kirazın iyice kızardığı sıcak havalarda bile kar yağabilir, hiçbir şey imkansız değildir).
• Al (aldatma) ile aslan tutulur, güç ile sıçan (gücüğen) tutulmaz (Al arslan tutar, güç sıçan tutmaz)*: Gücün yetmediği birçok konuda zeka sayesinde başarı kazanılabilir.
• Alı alına karışmış, gülü gülüne: Bir bayanın güzelliği ile ona uyumlu ve yakışan şeylerin bir araya geldiğini anlatır (?).
• Allı yelek, pullu yelek, canfes neye gerek: Güzelliğin esas kaynağının süs değil, kişinin kendi doğal hali olduğunu ifade eder. İnsan, içten gelen güzelliğe sahipse fazla süse ve gösterişe ihtiyaç duymaz (?).
• Alımı aldırdım morumu soldurdum, ille ille mavili: Bazı şeylerde ısrarcı olmanın diğer değerleri olumsuz etkileyebileceğini ifade eder (?).
• Alma alı, sat yağızı, bin doruya, besle kırı*: Binicilerce al ve yağız tutulmaz, doru ve kır at makbul sayılır.
• Avcı ne kadar al (hile) bilse ayı o kadar yol bilir*: Bir kişi başkasını alt etmek için çeşit çeşit ustalık kullanır ama karşısındaki de yenilmemek için türlü önlemler alır.
• Esmere al bağla, karşısına geç ağla: Esmer tene kırmızı renkteki giysinin yakışmayacağını ifade eder. Kişi, uygun olmayan rengi seçerse ortaya hoş olmayan bir görüntü çıkar.
• Güzele köpen yakışır, çirkine allar neylesin: Güzel insanın sade ve değersiz şeylerle bile alımlı göründüğünü ifade eder. Çirkin olanın ise en gösterişli şeylerle bile güzel olamayacağını anlatarak güzelliğin esasen doğuştan geldiğini vurgular (köpen: Kıldan dokunmuş çul, kaba yünden yapılmış giysi; deve çulu; yamalı giysi, adi dokunmuş kumaş).
• Hırsızlıkla kahpelik al gömlek gibidir, saklanmaz; ya yeninden çıkar, ya yakasından: Hırsızlık yapan ve kahpelik eden kimseler ne kadar toplumdan saklanmaya çalışsalar da bir gün kendi kendilerini ele verirler.
• Türkün gözü al da olur: Türk milletinin kırmızı renge olan ilgisini ve bu rengin kendileri için özel bir anlam taşıdığını ifade eder. Bayrak rengiyle de özdeşleşen bu renk, cesareti, tutkuyu ve milli duyguları simgeler.